४. भारतीय कलांचा इतिहास व हवामान

(अ) ब्राझील विषुववृत्तावर स्थित असल्यामुळे त्याच्या हवामानावर मोठा प्रभाव पडतो.
उत्तर : बरोबर

(आ) ब्राझील व भारत या दोन्ही देशांत एकाच वेळी समान ऋतू असतात.
उत्तर : चूक
दुरुस्त विधान : ब्राझील व भारत या देशांत एकाच वेळी समान ऋतू असू शकत नाहीत.

(इ) भारतात उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे वारंवार अनुभवास येतात.
उत्तर : बरोबर

(ई) ब्राझीलमध्ये नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे पावसाचे प्रमाण जास्त असते.
उत्तर : चूक
दुरुस्त विधान : ब्राझीलमध्ये आग्नेय व ईशान्य दिशेने वाहणाऱ्या पूर्वीय व्यापारी वाऱ्यांमुळे अधिक पर्जन्य पडतो.

(अ) ब्राझीलच्या उच्चभूमीच्या ईशान्य भागात अतिशय कमी पाऊस पडतो.

• अटलांटिक महासागराकडून येणारे बाष्पयुक्त व्यापारी वारे ब्राझीलच्या उच्चभूमीवर अडवले जातात.
• वाऱ्यांच्या वाऱ्याकडील बाजूस प्रतिरोध पर्जन्य पडतो.
• विरुद्ध बाजूस पोहोचणाऱ्या ढगांतील आर्द्रता कमी झाल्यामुळे तेथे पावसाचे प्रमाण घटते.
• त्यामुळे त्या भागात 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' (Drought Quadrilateral) निर्माण होतो.

(इ) भारतात अभिसरण प्रकारचा पाऊस कमी पडतो.

• अभिसरण पर्जन्य प्रामुख्याने विषुववृत्तीय भागात दररोज दुपारी आढळतो.
• विषुववृत्ताजवळ अतिउष्णतेमुळे हवा वर जाते, सांद्रीभवन होते व पाऊस पडतो.
• भारताचे मुख्य स्थान विषुववृत्तापासून दूर असल्यामुळे येथे अभिसरण पाऊस कमी प्रमाणात पडतो.

(ऊ) ईशान्य मान्सून वाऱ्यांमुळे भारतात पाऊस पडतो.

• भारतात मुख्यतः नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे पाऊस पडतो.
• हे वारे हिमालयामुळे अडवले जाऊन परतीच्या प्रवासाला लागतात, ज्याला 'परतीचा मान्सून' म्हणतात.
• या परतीच्या प्रवासात ईशान्य मान्सून वारे तयार होतात, जे बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प घेऊन येतात.
• या वाऱ्यांमुळे भारताच्या द्वीपकल्पीय भागात (विशेषतः तमिळनाडू कोस्ट) पाऊस पडतो.

(आ) भारताच्या हवामानावर हिंदी महासागर व हिमालयाचे महत्त्व सांगा.

1. हिंदी महासागरातून बाष्पयुक्त नैऋत्य मोसमी वारे भारतात प्रवेश करतात, ज्यामुळे संपूर्ण देशात पाऊस पडतो.
2. हिमालय पर्वतरांग उत्तरेकडून येणाऱ्या अतिथंड वाऱ्यांना अडवून भारताचे रक्षण करते.
3. मोसमी वारे हिमालयाला धडकून त्यांची दिशा बदलतात आणि संपूर्ण उत्तर भारतात पाऊस देतात.

(ई) भारत व ब्राझील यांच्या हवामानाची तुलना करा.

• प्रकार: भारतात मान्सून प्रकारचे, तर ब्राझीलमध्ये उष्ण कटिबंधीय हवामान आहे.
• तापमान वितरण: भारतात दक्षिण भाग उष्ण व उत्तर भाग थंड असतो; ब्राझीलमध्ये याउलट (उत्तर उष्ण व दक्षिण तुलनेने कमी उष्ण) स्थिती दिसते.
• पर्जन्य: भारताच्या पश्चिम व ईशान्य भागात सर्वाधिक पाऊस पडतो, तर ब्राझीलच्या उत्तर ॲमेझॉन खोऱ्यात सर्वाधिक पर्जन्य असतो.

भोपाळ (भारत): मे महिन्यात सर्वाधिक तापमान असते आणि ऑगस्टमध्ये सर्वाधिक पाऊस पडतो.

ब्राझीलिया (ब्राझील): सप्टेंबरमध्ये सर्वाधिक उष्णता असते आणि जानेवारीत सर्वाधिक पाऊस पडतो.