६. मनोरंजनाची माध्यमे आणि इतिहास

(१) महाराष्ट्राचे आद्य कीर्तनकार ........... यांना मानले जाते.
(अ) संत ज्ञानेश्वर (ब) संत तुकाराम (क) संत नामदेव (ड) संत एकनाथ
उत्तर: महाराष्ट्राचे आद्य कीर्तनकार संत नामदेव यांना मानले जाते.

(२) बाबूराव पेंटर यांनी ........... हा चित्रपट काढला.
(अ) पुंडलिक (ब) राजा हरिश्चंद्र (क) सैरंध्री (ड) अयोध्येचा राजा
उत्तर: बाबूराव पेंटर यांनी सैरंध्री हा चित्रपट काढला.

(१) मनोरंजनाची आवश्यकता

• दैनंदिन कामातून येणारा थकवा आणि ताणतणाव दूर करण्यासाठी मनोरंजनाची आवश्यकता असते.
• मनोरंजनामुळे मनाला उभारी मिळते, ज्यामुळे कार्यक्षमता वाढते.
• छंद किंवा मनोरंजनाचे प्रकार जोपासल्याने व्यक्तिमत्त्वाचा विकास होतो.
• भारतात प्राचीन काळापासून लोकनाट्य, कथा सांगणे, गायन-वादन यांद्वारे मनोरंजनासोबतच समाजप्रबोधनही केले जाते.

(२) दशावतारी नाटके

• दशावतारी नाटके हा महाराष्ट्रातील लोकनाट्याचा एक जुना प्रकार असून तो प्रामुख्याने कोकण भागात आढळतो.
• यात विष्णूच्या दहा अवतारांच्या कथा सादर केल्या जातात. (मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की).
• या नाटकाचे 'पूर्वरंग' आणि 'उत्तररंग' असे दोन भाग असतात.
• लाकडी मुखवटे, भडक मेकअप आणि पारंपरिक संगीत ही या नाटकाची वैशिष्ट्ये आहेत.

(१) चित्रपटांच्या इतिहासात 'राजा हरिश्चंद्र' हा चित्रपट मैलाचा दगड ठरला.

कारण:

1. दादासाहेब फाळके यांनी १९१३ मध्ये 'राजा हरिश्चंद्र' हा संपूर्ण भारतीय बनावटीचा पहिला चित्रपट तयार केला.
2. या चित्रपटामुळे भारतात चित्रपट उद्योगाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली.
3. चित्रपट निर्मितीतील तांत्रिक प्रक्रिया, दिग्दर्शन आणि छायाचित्रण यांचे भारतीयीकरण फाळके यांनी करून दाखवले.
4. म्हणूनच हा चित्रपट भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या प्रवासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

(१) पोवाडा म्हणजे काय? त्याचे स्वरूप स्पष्ट करा.

• पोवाडा हे एक वीररसयुक्त काव्य साहित्याचा प्रकार आहे. यात ऐतिहासिक पुरुष किंवा घटनेचे शौर्यगाण गायले जाते.
• शिवाजी महाराजांच्या काळातील 'अफझलखान वधाचा पोवाडा' (अज्ञानदास यांनी रचलेला) हा अत्यंत प्रसिद्ध आहे.
• पोवाडा सादर करणाऱ्याला 'शाहीर' असे म्हणतात. तो डफ आणि तुणतुणे या वाद्यांच्या जोडीने पोवाडा सादर करतो.
• ब्रिटीश काळातही स्वातंत्र्यसैनिकांचे शौर्य सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी पोवाड्यांचा वापर प्रभावीपणे केला गेला.

(२) कीर्तनाचे स्वरूप स्पष्ट करा.

• कीर्तन हा भारतात अत्यंत लोकप्रिय असलेला भक्तीमार्गातील मनोरंजनाचा प्रकार आहे.
• कीर्तन करणाऱ्याला 'कीर्तनकार' किंवा 'हरिदास' असे म्हणतात.
• कीर्तनाचे दोन मुख्य भाग असतात: १) पूर्वरंग (निरूपण) आणि २) उत्तररंग (आख्यान/कथा).
• नारदीय कीर्तन आणि वारकरी कीर्तन असे कीर्तनाचे दोन प्रमुख प्रकार महाराष्ट्रात प्रचलित आहेत.
• कीर्तनातून केवळ मनोरंजन होत नाही, तर नैतिक मूल्ये आणि समाजप्रबोधनही केले जाते.